Birinci beş yıllık sanayi planı kapsamında yapılan Sümerbank fabrika yerleşkelerinin koruma bağlamında incelenmesi: Kayseri Sümerbank bez fabrikası örneği

Abstract

18. yüzyılda başlayan Endüstri Devrimi ile hayatın her alanında önemli gelişmeler yaşanmış ve yenilikler meydana gelmiştir. Bu dönemin getirdiği yeniliklerle birlikte sanayi alanındaki üretim değişmiş, ulaşım imkanlarında bir çok gelişme yaşanmış ve yeni kentlerin kurulması ile modern şehircilik anlayışı ortaya çıkmıştır. Endüstri Devrimi’nde kentler genişledikçe kentsel faaliyetlerin yanında farklı sınıfların yerleşim bölgeleri oluşmaya başlamıştır. Bununla birlikte çeşitli fonksiyonlara ihtiyaç duyulmuştur. Yıllar boyunca faaliyetlerini devam ettiren endüstri yapıları, gelişen teknoloji ile verimliliğini yitirmiş ve işlevsiz kalmıştır. Endüstri yapılarının yok olmasını engellemek, atıl kalmasını önlemek ve bu yapıları gelecek nesillere aktarmak için 20. yüzyılda endüstri mirası kavramı ortaya çıkmış ve günümüze ulaşabilen endüstri yapı ve alanları için koruma yöntemlerinin geliştirilmesi üzerine çalışmalar yapılmıştır. İlk dönemlerde, endüstri mirası üzerine yapılan çalışmalar daha çok bireysel çabalarla ve ülkelerin kendi oluşturduğu kuruluşlarla tespit ve belgeleme aşamasında yürütülmüştür. Bu kuruluşlar endüstri mirasının tanımını yaparak endüstri mirası kapsamına giren yapıları ve alanları kayıt altına almıştır. Zamanla, kültürel değerleri koruma anlayışının gelişmesiyle, endüstri mirasına dair koruma çalışmaları da gelişmiş ve değer odaklı koruma anlayışı ortaya çıkmıştır. Endüstri mirasını tanımlamak, belgelemek ve korumayabilmek için ona yüklenen değer tanımlarının belirlenmesi ve bu değerler üzerinden koruma prensiplerinin geliştirilmesi bu çalışmaların temelini oluşturmaktadır. Günümüzde, endüstri yapı ve alanlarının korunmasında en sık kullanılan yöntemlerden biri yeniden işlevlendirmedir. Yeniden işlevlendirme, eski yapının atıl kalması önlemek ve sahip olduğu değerleri korunmak için bir araçtır. Yapının ve alanın sahip olduğu kültürel miras değerlerinin belirlenmesi doğrultusunda önerilecek yeni işlev, mirasın özgün niteliklerinin korunmasına ve aynı zamanda da yeni verilen işlev doğrultusunda sürdürülebilir şekilde kullanımının devam etmesine yardımcı olacaktır. Bu nedenle değer tanımlarının doğru belirlenmesi, mirasa atfedilecek yeni işlevin belirlenmesinde kritik öneme sahiptir. Mirasa yerinde müdahale ile sahip olduğu niteliklerin uygun bir şekilde korunması yeniden işlevlendirme çalışmalarının olumlu sonuçlanmasını sağlamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu günden bu yana kalkınmayı, yenilikçi olmayı benimsemiş ve ekonomi politikalarında devletçilik ilkesini esas alarak sanayileşme sürecine yatırımlar yapmıştır. Bu doğrultuda, Türkiye’nin öncelikli ihtiyaçlarının yer aldığı BBYSP hazırlanmış ve devlet 1930’lu yıllarda yeni fabrikalar inşa etmeye başlamıştır. Bu süreçte 1933 yılında Sümerbank fabrikası kurulmuş ve Türkiye’nin öncelikli ihtiyaçlarının yer aldığı BBYSP hazırlanarak, oluşturulacak ihtiyaçlar ve hayata geçirilecek yatırımlar Sümerbank’a verilmiştir. Öncelikle, 1933-1938 yılları arasında kurulan Sümerbank fabrikaları üzerine geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Sonrasında, Türkiye’nin farklı bölgelerinde bulunan Sümerbank fabrikalarının yer seçim kriterleri ve kuruluş aşamasındaki fiziksel özellikleri incelenmiştir. Son olarak, endüstri mirası olan bu fabrikaların mevcut özellikleri belgelenerek 1930’lardan günümüze yaşanan dönüşüm üzerine genel bir değerlendirme yapılmıştır. Sümerbank tarafından kurulan fabrikalar, Türkiye’nin sanayi ve ekonomi alanında ilerlemesine öncülük etmiştir. Bu fabrikalar bulundukları kente istihdam ve yenilik getirmekle kalmamış aynı zamanda Erken Cumhuriyet dönemi hayat biçiminin de şekillenmesinde rol oynamıştır. Araştırmada BBYSP sürecinde kurulan Sümerbank fabrikaları; Kayseri Bez Fabrikası, İzmit Kağıt Fabrikası, Ereğli Bez Fabrikası, Nazilli Bez Fabrikası, Gemlik Suni İpek Fabrikası, Bursa Merinos Fabrikası, Karabük Demir Çelik Fabrikası, yeniden işlevlendirme bağlamında incelenmiştir. Köklü bir geçmişe sahip olan Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası günümüze gelne kadar dönüşümler yaşamıştır. Eğitim yapısına dönüştürülen ve bu süreçte bir çok çağdaş ek ile desteklenen yerleşke yeniden işlevlendirme çalışmaları ile özgün ve karakteristik özelliğini kaybetmeden günümüze gelmiştir. Bu tezde, yerleşke içinde yer alan yapıların tarih içinde yaşadığı dönüşüm incelenmiş ve yerleşkenin sahip olduğu özgün ve güncel değerlerin analizi yapılmıştır. Ortaya çıkan bulgular kapsamında, uygulanan yeniden işlevlendirme projesinin yerleşkenin kültürel miras değerlerinin korunması bağlamındaki rolü tartışılmış ve değerlendirmeler yapılmıştır. The Industrial Revolution, which began in the 18th century, brought significant advancements and innovations to various aspects of life. Alongside the innovations of this era, industrial production changed, transportation saw numerous developments, and the concept of modern urban planning emerged with the establishment of new cities. As cities expanded during the Industrial Revolution, different social classes began to settle in distinct areas, leading to the need for various functions. Over the years, industrial structures that continued their activities became less productive and obsolete due to advancing technology. To prevent the disappearance and abandonment of industrial structures, and to preserve them for future generations, the concept of industrial heritage emerged in the 20th century. Efforts were made to develop preservation methods for industrial buildings and sites that have survived to the present day. In the early days, efforts to preserve industrial heritage were mostly carried out through individual initiatives and organizations established by countries for the identification and documentation of industrial heritage. These organizations registered structures and areas falling within the scope of industrial heritage by defining what constitutes industrial heritage. Over time, as the understanding of preserving cultural values evolved, preservation efforts for industrial heritage also advanced, emphasizing the value-driven preservation approach. Defining the values attributed to industrial heritage and developing preservation principles based on these values form the foundation of these efforts. Today, one of the most commonly used methods for preserving industrial structures and areas is adaptive reuse. Adaptive reuse is a tool to prevent old structures from remaining idle and to preserve their inherent values. In line with the determination of the cultural heritage values of the structure and site, the proposed new function will help preserve the original qualities of the heritage while allowing for sustainable use according to the new function. Therefore, correctly identifying the values and determining the new function attributed to the heritage are critically important for the success of adaptive reuse efforts. Since its establishment, the Republic of Turkey has embraced development and innovation, focusing on industrialization through state-centric economic policies. In this context, the First Five-Year Industrial Plan, which included Turkey's priority needs, was prepared, and the government began constructing new factories in the 1930s. During this period, the Sümerbank factory was established in 1933, and the First Five-Year Industrial Plan outlined the needs to be met and investments to be made for the Sümerbank factory. A comprehensive literature review was conducted on the Sümerbank factories established between 1933-1938. Subsequently, the location criteria and physical features of the Sümerbank factories in different regions of Turkey during their establishment phase were examined. Finally, the current characteristics of these industrial heritage factories were documented, and a general evaluation was made of the transformation from the 1930s to the present day. The Sümerbank factories established by Sümerbank played a pioneering role in Turkey's progress in the fields of industry and economy. These factories not only brought employment and innovation to the cities where they were located but also played a role in shaping the lifestyle of the Early Republic era. In this research, the Sümerbank factories established during the First Five-Year Industrial Plan process were studied in the context of adaptive reuse. These factories include Kayseri Textile Factory, İzmit Paper Factory, Ereğli Textile Factory, Nazilli Cotton Factory, Gemlik Artificial Silk Factory, Bursa Merinos Factory, and Karabük Iron and Steel Factory. The Kayseri Sümerbank Textile Factory, with a rich history, has undergone transformations to reach the present day. The campus, converted into an educational structure and supported by various contemporary additions during this process, has reached the present day without losing its original and characteristic features. In this thesis, the transformation of the buildings within the campus over time was examined, and the analysis of the unique and current values of the campus was conducted. Based on the findings, the role of the applied adaptive reuse project in preserving the cultural heritage values of the campus was discussed and evaluated.