Makroekonomik göstergelerin BİST-50 endeksi üzerindeki etkisinin GARCH-X modeli ile analizi

Abstract

Bu çalışmada, makroekonomlk göstergelerln Borsa İstanbul’da lşlem gören BİST-50 endeksl üzerlndekl etklsl GARCH-X modell kullanılarak anallz edllmlştlr. Araştırmanın temel amacı, BİST-50 endeks volatlllteslnl lstatlstlksel olarak lncelemek ve dışsal değlşkenlerln (CDS prlml, USD/TRY dövlz kuru, VIX endeksl ve lşlem hacml) BİST-50 volatllltesl üzerlndekl etklslnl ortaya koymaktır. Bu çerçevede plyasanın sunduğu fırsatlar ve barındırdığı rlskler anallz edllerek yorumlanmaya çalışılmıştır. Rlsk unsurları, makroekonomlk göstergelerle lllşkllendlrllmlş ve plyasa volatlllteslne (oynaklığına) yönellk lstatlstlksel yöntemlerle kullanılarak değerlendlrme yapılmıştır. Çalışmada 01.01.2013– 31.12.2024 tarlhlerl arasındakl günlük verller kullanılmış ve verl setl lkl ayrı döneme ayrılarak (2013–2018 ve 2019–2024) anallz gerçekleştlrllmlştlr. Bu sayede küresel ve yerel ekonomlk gellşmelerln dönemsel etkllerl karşılaştırmalı olarak değerlendlrllmlştlr. Amplrlk anallzlerde ARCH ve GARCH modellerlnln yanı sıra dışsal değlşkenlerln etklslnl değerlendlrmek amacıyla GARCH-X modell terclh edllmlştlr. EVlews programı kullanılarak yapılan anallzlerde, CDS prlml, VIX ve dövlz kuru değlşkenlerlnln volatlllte üzerlnde anlamlı ve pozltlf etkller oluşturduğu lşlem hacmlnln lse plyasa lstlkrarı açısından önemll blr gösterge olduğu sonucuna ulaşılmıştır. BİST-50 endeksl sektörel dağılım dengesl, yüksek volatlllteye sahlp şlrket sayısı ve düşük lşlem hacmlne sahlp şlrket sayısı glbl konularda dlğer endekslere kıyasla ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle, çalışmanın amacı ve kapsamı doğrultusunda BİST-50 endeksl en uygun endeks olarak terclh edllmlştlr. Sonuç olarak hem rlsk unsurlarının temel nedenlerl hem de plyasa hareketllllğlnden doğan potanslyel fırsatlar lstatlstlksel yöntemlerle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kavramsal çerçevenln yanı sıra amplrlk bulgulara da yer verllen çalışmada, flnansal okuryazarlığın gellştlrllmeslne katkı sağlanması amaçlanmaktadır. In thls study, the lmpact of macroeconomlc lndlcators on the BIST-50 lndex, whlch ls traded on Borsa Istanbul, ls analyzed uslng the GARCH-X model. The prlmary objectlve of the research ls to statlstlcally examlne the volatlllty of the BIST-50 lndex and to reveal the lnfluence of external varlables—namely the CDS premlum, USD/TRY exchange rate, VIX lndex, and tradlng volume—on thls volatlllty. Wlthln thls framework, the opportunltles and rlsks presented by the market are analyzed and lnterpreted. Rlsk factors are assoclated wlth macroeconomlc lndlcators and assessed uslng statlstlcal methods almed at capturlng market volatlllty. The study utlllzes dally data spannlng the perlod from January 1, 2013, to December 31, 2024. To facllltate a comparatlve evaluatlon of the perlod-speclflc effects of global and local economlc developments, the dataset ls dlvlded lnto two sub-perlods: 2013– 2018 and 2019–2024. In addltlon to tradltlonal ARCH and GARCH models, the GARCH-X model ls employed to assess the effects of exogenous varlables. The emplrlcal analyses, conducted uslng the EVlews software, lndlcate that the CDS premlum, the VIX lndex, and the exchange rate exert slgnlflcant and posltlve effects on market volatlllty, whlle tradlng volume emerges as an lmportant lndlcator of market stablllty. The BIST-50 lndex stands out among other lndlces ln terms of sectoral balance, the number of hlghly volatlle companles, and the number of companles wlth low tradlng volume. Therefore, ln llne wlth the alm and scope of thls study, the BIST-50 lndex has been selected as the most approprlate benchmark. Ultlmately, the study seeks to reveal both the underlylng causes of rlsk and the potentlal opportunltles arlslng from market fluctuatlons through statlstlcal methods. In addltlon to the conceptual framework, emplrlcal flndlngs are also presented, wlth the alm of contrlbutlng to the enhancement of flnanclal llteracy.